بود ؛ و لهذا اگر نقشه‌هاى فضل عملى مىشد خطرش بيشتر از خلافت خود مأمون بود چون مأمون بالاخره هرچه بود يك خليفهء مسلمان بود ولى اينها شايد مىخواستند اساساً ايران را از دنياى اسلام مجزا كنند و ببرند به سوى مجوسيّت . اينها همه سؤال است كه عرض مىكنم ، نمىخواهم بگويم كه تاريخ يك جواب قطعى به اينها مىدهد . نظر جرجى زيدان جرجى زيدان يكى از كسانى است كه معتقد است ابتكار از فضل بن سهل بود ، ولى همچنين معتقد است كه فضل بن سهل شيعى بود و روى اعتقاد به حضرت رضا چنين كارى را كرد . ولى اين حرف هم حرف صحيح و درستى نيست [ زيرا ] با تواريخ تطبيق نمىكند . اگر فضل بن سهل آنچنان صميمى مىبود و واقعاً مىخواست تشيع را بر تسنن پيروزى بدهد عكس العمل حضرت رضا در مقابل ولايتعهد اينجور نبود كه بود ، و بلكه در روايات شيعه و در تواريخ شيعه زياد آمده است كه حضرت رضا با فضل بن سهل سخت مخالف بود و بلكه بيشتر از آن كه با مأمون مخالف بود با فضل بن سهل مخالف بود و فضل بن سهل را يك خطر به شمار مىآورد و گاهى به مأمون هم مىگفت كه از اين بترس ، اين و برادرش بسيار خطرناكند ؛ و نيز دارد كه فضل بن سهل نيز عليه حضرت رضا خيلى سعايت مىكرد . پس تا اينجا ما دو احتمال ذكر كرديم : يكى اينكه ابتكار از مأمون بود و مأمون صميميت داشت به خاطر آن نذر و عهدى كه كرده بود ، حال يا بعدها منحرف شد ، كه شيخ صدوق و ديگران اين نظر را قبول كرده‌اند ، و يا به صميميت خودش تا آخر باقى ماند ، كه بعضى از مستشرقين اين‌طور عقيده دارند . دوم اينكه اصلًا ابتكار از مأمون نبود ، ابتكار از فضل بن سهل بود ؛ كه برخى گفته‌اند فضل ، شيعى و صميمى بود ، و بعضى مىگويند نه ، فضل سوء نيت خطرناكى داشت . احتمال سوم الف . جلب نظر ايرانيان احتمال ديگر اين است كه ابتكار از خود مأمون بود و مأمون از اول صميميت